Tôi tin chắc zằng Yến Năng không biết mình cùng tuổi với nghệ thuật sắp đặt (installation art). Nửa thế kỷ rồi.
Nghệ thuật sắp đặt nổi hẳn lên vào những năm 1970 nhưng gốc rễ của nó có thể được xác định trong các nghệ sỹ trước đó, như Marcel Duchamp với việc ông sử dụng các vật liệu có sẵn (readymade) hay mấy thứ vớ được (found object) để làm nên các tác phẩm nghệ thuật. Vâng, đó cũng là “công việc nghệ thuật” của Yến Năng.
Sắp đặt, không phải là làm điêu khắc dựa trên truyền thống kiểu “thủ công mỹ nghệ”. “Ý định” của người nghệ sỹ là tối quan trọng trong nghệ thuật sắp đặt sau này, vốn có nguồn gốc từ nghệ thuật ý niệm (conceptual art) của những năm 1960. Vậy là, sắp đặt là phải đá sang sân ý niệm, cũng một “thói thường” của Yến Năng.
Phong cách của Yến Năng lại mang nhiều đặc tính của phái biểu hiện. Đó là nhấn mạnh, thậm xưng trong sự thể hiện cảm tính – xúc cảm của chủ thể. Những cảm xúc này thường được gây ra bởi một sự kiện đặc biệt nào đó, cũng có thể bởi sự gặp gỡ của nhiều người hoặc những xu hướng nghệ thuật khác nhau. Bản chất là phản ánh hiện thực chủ quan; người nghệ sỹ có thể nắm bắt hiện thực chủ quan này thông qua bóp méo, cường điệu, và cũng thông qua việc áp dụng các yếu tố hình thức một cách sống động, thậm chí chối và cả tính bạo lực. Đã thế, hành vi của Yến Năng còn biến dịch sang tân biểu hiện, với tính chủ quan mạnh mẽ hơn và cách xử lý vật liệu cực thô bạo. Mà thôi, kệ đi. Bởi Yến Năng thực sự chả dây dưa gì với họ. Anh “làm nghệ thuật” như một thôi thúc rất kinh, thế thôi. Nhưng xài các loại đồ readymade, found object hay các loại rác thải dường như nằm trong lõi các ham hố của anh.
Lần đầu tôi biết Yến Năng qua các cuộc chơi sắp đặt mang tên “Rác xuân”. Như tác phẩm Hình vô hình (2017) này (xem hình 1). Hay là cái này: Nguyên khí quốc gia đương đại (2017; xem hình 2):
Dù có thể thấy rõ nội dung rất “đại tự sự”. Hạp gout đao to búa nhớn của phần đông Việt lầy vừa phải gồng mình lên qua bao cuộc chiến, bởi chất liệu anh dùng là cành đào rác, sau mỗi dịp Tết thì có mà tràn lấp, với thông điệp của những kêu gọi rất thống thiết: hãy trân trọng rác, hãy đối xử tốt với rác và thiên nhiên, không có gì là bỏ đi cả, rác là một phần của cuộc sống: coi trọng rác là coi trọng cuộc đời, rác có thể hóa thân thành gái đẹp hay bậc cứu rỗi linh hồn chúng ta… Nhưng, đằng sau những “đao búa” ấy vẫn ẩn khuất nụ cười giễu của tác giả vậy. Tức là, tinh thần của anh rất “hiện đại”, thậm chí “hậu hiện đại”.
Tác phẩm cành đào rác độc đáo phải nói là Xã hội (2018; xem hình 3 & 4). Anh tạo hai hình nhân, một mặt gắn gương bằng mi ca, mặt kia gắn hàng trăm cành đào khô, đứng đối mặt với nhau như đang trò chuyện. Khi có bất kỳ người nào đứng trước tấm gương để chiêm ngưỡng tác phẩm, ngay lập tức sẽ tạo thành ba người (tượng trưng cho xã hội, cộng đồng người). Xã hội là những tương tác có ý nghĩa giữa những con người cụ thể. Anh biểu:
“Bạn cứ đứng trước hai người gương kia mà xem, nếu bạn cười, nói, vui vẻ thì bạn sẽ nhận lại những nụ cười vui vẻ, ngược lại, nếu bạn nhăn nhó, cáu bẩn hay sầu não bạn sẽ chỉ nhận được những phản ứng tương tự. Thông điệp tôi muốn gửi gắm là hãy chọn cho mình cách sống có lợi cho mình và cũng là cho xã hội của chúng ta.”
Tất nhiên, vẫn rất đại ngôn đại tự sự; hoặc là anh đừng nói mấy câu kia, chỉ im lặng, thì đây là một tuyệt phẩm, chả ngán gì Kurt Schwitters, Chiharu Shiota, hay Christo & Jeanne-Claude… Cũng tại truyền thông Việt lầy hay ép tác giả phải nói thì mới viết được bài, mà đã nói thì ló phải hạp “đường lối của đảng” mới đăng được, tội nghiệp thế; giá như có được những nhà báo không cần hỏi mà khiến tác giả sững sờ… Ờ nhưng ở Việt lầy thì đừng có mơ. Mà, sao lại cứ thấy cái “Hang Cắc Cớ” của chị Hương tôi: “Nứt làm đôi mảnh hổng hòm hom”.
Nhưng, có thể thấy những tác phẩm đào rác của anh ngày càng hay, đầy hứa hẹn, giá như anh cứ thầm lặng làm tiếp, gì chứ cành đào thì nước/quê ta đầy, vườn đào cũng vô thiên lủng (ồ, người Tào khi nói “vườn đào” [桃花園 | đào hoa viên] lại là để chỉ âm hộ đới)!
Vâng, đến đây càng thấy rõ dù hay “đại tự sự” (do ảnh hưởng của cộng đồng, do lối nghĩ chung zất lồn trâu, do ảnh hưởng của “hiện thực XHCN”…) nhưng Yến Năng luôn thường trực những ánh cười hơi bị quái sau những tác phẩm của mình, thể hiện ám ảnh gì đó cực mãnh liệt. Ám ảnh gì nếu không phải là ám ảnh âm hộ, như tất cả nhơn loại, đặc biệt là “giống nghệ”. Vâng, ám ảnh lồn. Không bỗng dưng anh mê cành đào. Và mong anh cứ đào/quất thật triệt để cho. Đào là đào, rác là rác, lồn là lồn, chả việc gì phải “thiêng hóa”, phải “bốc giời”, phải đèo ngôn…
Yến Năng bảo anh bị điếc, nên chả nghe được thiên hạ nói gì. Nhờ điếc, anh có bài thơ hay:
CHỈ VÌ ĐIẾC
tôi thấy quanh mình toàn diễn viên
cả một xã hội đang diễn kịch câm
một vở kịch khổ lồng không hồi kết
Vâng, giấu gì thì giấu sao giấu được thơ. Khi cảm xúc thật nó mạnh, tất cả nội tâm nội trí hiện lên thơ hết. Đây mới đích thực tác phẩm “Xã hội” đáng giá. Như Shakespeare phán tất cả mọi người đều là diễn viên, nhưng người điếc mới thật sự được hưởng ân sủng khi thấy rõ hơn, tất cả là diễn viên nhưng mà là diễn viên kịch câm. Đã có ai được nói gì đâu! Toàn lời mượn (từ những cái đầu mượn, những con tim “pha ke”).
Anh điếc, nên chắc chắn không nghe được tiếng thở tế vi của lồn. Sẽ thấy “cái sự đời” mơ hồ hơn, sắc sắc không không hơn, thấu xuyên phế phủ hơn, bảng lảng khói sương hơn, mượt hơn… Nhưng. Người điếc, thì mắt lại thường tinh, trực giác bén nhậy. Chả thế, anh nhìn đâu cũng ra lồn. Những cái lồn lâm ly chi tiết, đặc sắc. Người bị lồn ám thường sâu sắc, dí dỏm, tinh quái. Chính Yến Năng là vậy. Những tác phẩm lồn kỳ vĩ của anh đã ra đời sau đó, năm 2020. Hãi hùng vì chúng được tạo tác từ sắt thép phế thải.
Tôi rất thích cái này (xem hình 5). Anh gọi đây là “điêu khắc không gian loãng”, nghe hàn lâm và chuyên nghiệp lại gợi mở quá đi. Nói chính xác thì đây là
cái “đa liên lồn”, như một minh họa cho thuyết đa vũ trụ.
“Đa vũ trụ” (multiverse) là giả thuyết về sự tồn tại song song các vũ trụ, có cả vũ trụ chúng ta đang sống, trong đó bao gồm tất cả mọi thứ tồn tại và có thể tồn tại: không gian, thời gian, vật chất, năng lượng và các định luật vật lý. Thuật ngữ được ra đời vào năm 1895 do nhà tâm lý học người Mỹ William James đưa ra. Những vũ trụ cùng tồn tại trong khối đa vũ trụ được gọi là “vũ trụ song song” (parallel universes), “vũ trụ khác” (other universes) hoặc “vũ trụ thay thế” (alternate universes). Vũ trụ song song và du hành thời gian cũng từng là chủ đề chính được nhắc tới nhiều từ cuối thế kỉ 19.
Như hình ảnh “Đa vũ trụ cấp 1” đây (xem hình 6). {Đa vũ trụ cấp 1: Các vũ trụ (quan sát được) là những vùng trong vòng tròn đỏ, có chữ thập đỏ ở giữa, “nối” với nhau qua lỗ trắng (một thiên thể giả định phóng ra vật chất, ngược với lỗ đen vốn hút mọi vật chất), đường hầm lượng tử (quantum tunneling: một hiệu ứng lượng tử mô tả sự chuyển dịch của hệ vật chất từ trạng thái này sang trạng thái khác mà thông thường bị ngăn cấm bởi các quy luật vật lý cổ điển).}
Vâng, nhiều nhà khoa học vật lý đã nói lỗ đen không khác lồn đâu ạ. Và dĩ, người điếc thì thường có trình “xuyên không” cao, người thường cũng không dễ mà nghĩ ra từ “không gian loãng” hay thế đâu.
Và đây nữa (xem hình 7). Đây là tác phẩm Cánh đồng, cũng được bầy trong triển lãm của nhóm X.O.M năm 2020. Một tác phẩm đúng nghĩa từ vật liệu phế thải, những dây thép cốt bê tông cũ đã được dỡ ra. Cái nè là cụ của lồn. Tôi từng viết cảm tưởng sau khi xem tác phẩm này:
“Yến Năng, hình như là người có ánh nhìn “đa trị” nhất bởi có những ý tưởng của “tận thế” khi cho người xem thấy thế giới chỉ còn “trơ trơ sắt gỉ” bằng cách mượn tinh thần của “tái chế” và “anticonsumerism” để cảnh báo và… chửi, nên dù toàn dùng các thứ vật liệu ghê rợn mà tính tương phản càng mạnh, chả thế mà ai xem tác phẩm của anh cũng bị lên đồng, cụ thể là đã có nhiều nghệ sỹ trình diễn tương tác ngẫu hứng cùng tác phẩm Cánh đồng của anh.”
Cái nhìn cực đoan này ắt chỉ có ở người điếc. Cũng có nghĩa là nghệ sỹ, nhất là nghệ sỹ sắp đặt thì không cần nghe, bất kỳ ai, bất kỳ cái gì. Cũng để nói nghệ sỹ điếc thì có lợi thế để đẩy các biểu hình (form) tới tận cùng. Để tạo ra một thế giới hình ảnh thuần túy trong “the sound of silence”, như một dấu lặng tuyệt vời giữa một bản nhạc ồn ào.
Tiếp nối là Loa (xem hình 8 ). Đây là một cuộc chơi vừa trình diễn vừa ý niệm, để chống lại việc tái triển khai loa phường, nói như Churchill là “the curse of the century” (vật đáng nguyền rủa của thế kỷ). Tuy nhiên, cái loa ắt hẳn thế nào mới ám ảnh tâm thức Yến Năng đến thế chớ. Anh lại còn khỏa thân ra thế kia. Vâng, nó có khác gì cái lồn. Theo cái nghĩa “the curse” (thứ đáng nguyền rủa), mà tôi vẫn thường xếp vào phạm trù “như lồn”. Một cuộc trình diễn chỉ để chửi: đkm chúng mài như cái lồn.
Thật là một chặng đường tuy ngắn mà dài, một bước tiến vọt, đi từ đại tự sự sang tiểu tự sự, từ hiện thực XHCN sang hậu hiện đại, từ hậu truyền thống sang đương đại. Và, ngay lúc này, trong triển lãm “OUTAO” tại Sóc Sơn (12/12/2022 – 12/1/2023), Yến Năng còn có những bước phản biện sắc sảo, cốt tủy hơn nữa: anh đả phá, giễu nhại tâm thức “không ra khỏi cái ao” của Việt lầy.
Trước hết, anh giễu nhại chính mình, bằng cách viết tên lên nắp cống (xem hình 9). Tất nhiên, ai cũng thấy đây là thái độ “tự giác ngộ”. Nhưng, có đặt mình xuống thấp nhất thì mới có “điểm tựa” để chửi tất tật được. “Chửi: phép hành thiền tuyệt đỉnh kungfu” chính là tên một bài tôi viết trong sách /Phạc Nhiên Đy/. Muốn chửi tất, dĩ nhiên phải giác ngộ ít nhiều cái đã. Hãy quan sát thêm, qua những câu chửi của Yến Năng, để biết nghệ sỹ đã giác ngộ đến bậc nào. Tất nhiên, 100% nhơn loại đều biết/cần chửi, kiểu “rác ngộ”.
Cú hạ mình lừng lững hơn, là anh viết tên mình lên cầu tõm (xem hình 10), vật bất ly thân của mọi cái ao điển hình. Vâng, với cú “hạ cánh nơi này”, thì còn ngán bố con thằng nào nữa đâu. Trên cái ao hàng ngàn chiếc mũ xếp hình cặp mông (xem hình 11), thì trí não Việt lầy không chỉ chưa ra khỏi cái ao, mà còn thực sự “tư duy bằng lỗ đít”.
Lần này anh cũng dùng một thứ rất phổ biến, vừa là “ready-made” vừa là vật liệu anh ưa dùng (rác thải): mũ bảo hiểm xe máy cũ. Trong mũ là những cái đầu, anh mượn mũ để nói đầu. Và, đầu óc như mông đít đủ rồi, người ám ảnh âm hộ làm nốt cái tác phẩm này: như cái lồn (xem hình 12).
Tác phẩm này nhẽ là để chửi. Tác giả chửi rồi lại mời tất cả người xem vào chửi tiếp, bằng cách viết vẽ những gì phẫn nộ lên đống “mũ lồn”, như để xả stress. Về ý nghĩa tương tác đồng tác giả giữa nghệ sỹ và người xem, tác phẩm này có giá trị tuyệt vời của nghệ thuật công cộng (public art).
Nếu nghệ thuật sắp đặt thường nằm trong không gian kín (interior space), thì nghệ thuật công cộng (cùng nghệ thuật cảnh quan [land art]) thường được bố trí ngoài trời (exterior intervention), tương thích về hình thức với phần lớn các tác phẩm của Yến Năng. Đó là nghệ thuật với hình thức, chức năng và ý nghĩa được tạo ra cho công chúng. Cho nên, các tác phẩm nghệ thuật của anh giao thoa cả công cộng với sắp đặt và ý niệm.
Nghệ thuật sắp đặt, và cả ý niệm, dường như càng im lặng thì sức bùng nổ mới cực đại. Phải chăng, ngoài điếc, anh còn nên câm, cả chữ lẫn lời, với tác phẩm của mình, thì khắp thiên hạ mới nghe tung trời tiếng sấm.
Tiếng sấm là gì, nó không cần giải thích, chú thích, bác [cũng] thích, gì sất. Nó có thể khiến bọn yếu bóng vía chết ngất, đánh tia sét thui muôn loài, nhưng cũng là siêu năng lượng, cho muôn cỏ cây “hễ nghe tiếng sấm phất cờ mà lên”. Và với kẻ ám thị lồn sâu nặng, cũng “phất c. mà lên”, trong siêu thời không sáng tạo. “Nghệ thuật đương đại” không thể không tàn bạo.
[12-16/12/22]
Đặng Thân
. Nửa thế kỷ rồi.Nghệ thuật sắp đặt nổi hẳn){kind=link}