Nhìn vào những hình ảnh tư liệu về Yến Năng, người xem dễ nhận ra một tinh thần rất khác với cách thưởng ngoạn mỹ thuật quen thuộc. Ở đó có một người ngồi đối diện chiếc loa cũ như đối diện một thứ quyền lực âm thanh; có cơ thể đeo khẩu trang giữa vòng vây những ống tiêm; có những mũ bảo hiểm trôi thành dòng trên mặt nước; có đá, than, cành cây, sắt sợi, dây treo, khói lửa, bóng tối và những đám đông vây quanh một hành vi đang diễn ra. Những hình ảnh ấy không đơn thuần là tác phẩm để “ngắm”, mà là dấu vết của một quá trình: nghệ thuật được tạo ra ngay trong va chạm với đời sống.
Yến Năng sinh năm 1972, tốt nghiệp Đại học Mỹ thuật Công nghiệp chuyên ngành điêu khắc năm 1999. Trước khi bước hẳn vào thực hành nghệ thuật thị giác, anh từng làm thiết kế sản phẩm hàng hóa trong nước và tạo mẫu mỹ nghệ xuất khẩu, sống và làm việc tại Hà Nội. Từ năm 2014, Yến Năng chuyển sang hoạt động nghệ thuật toàn thời gian, mở rộng thực hành qua hội họa, điêu khắc, sắp đặt, body art, performance và các hình thức tương tác với công chúng. Một bài viết của Vietnamnet về triển lãm X.O.M năm 2020 cũng ghi nhận Yến Năng khi đó 48 tuổi, có nhiều tác phẩm xuất hiện trong các sự kiện nghệ thuật từ năm 2002 và làm việc tại không gian VICAS Art Garage, 32 Hào Nam, Hà Nội.
Điểm cốt lõi trong thực hành của Yến Năng không nằm ở việc anh thuộc “trường phái” nào, dùng “chất liệu” gì, hay trung thành với một phong cách thị giác cố định. Với anh, chất liệu nhiều khi chỉ là một lựa chọn tình cờ, phát sinh từ hoàn cảnh. Nghệ thuật không nhất thiết phải bắt đầu từ toan, màu, tượng đài hay không gian phòng trắng; nó có thể bắt đầu từ cành đào bị bỏ sau Tết, than cháy sau một vụ rừng bị thiêu rụi, đá ven đường, loa phóng thanh, mũ bảo hiểm, vàng mã, bóng tối, hay chính thân thể người nghệ sĩ. Báo Phụ Nữ Online từng mô tả rất đúng tinh thần ấy: Yến Năng không chỉ “vẽ” mà “làm”, làm bất cứ điều gì, trên bất cứ vật liệu nào, miễn là biểu đạt được ý kiến của mình.
Yến Năng gọi nghệ thuật của mình là Ứng Tác. Có thể hiểu, đó là cách sáng tác không đóng khung trong bản vẽ có sẵn, mà ứng đáp trực tiếp với hoàn cảnh, vật liệu, không gian, thời cuộc và trạng thái tinh thần của con người. “Ứng” là phản ứng, là lắng nghe, là tiếp nhận tín hiệu từ đời sống. “Tác” là hành động, là tạo lập, là biến suy tư thành hình hài cụ thể. Vì vậy, Ứng Tác không phải sự tùy tiện; nó là một thứ kỷ luật của trực giác, một cách để nghệ sĩ đứng trước hiện thực và lập tức biến hiện thực ấy thành câu hỏi thẩm mỹ, đạo đức, xã hội.
Từ năm 2014, Yến Năng bắt đầu được nhắc đến với Rác Xuân, sự kiện dùng hàng nghìn cành đào bỏ đi sau Tết làm chất liệu nghệ thuật. Sau đó, anh tiếp tục các triển lãm và dự án liên quan đến rác như Rác Men, Rác Sài Gòn, Rác Sông Hồng, Rác Lửa… Chính anh từng chia sẻ rằng nghệ thuật của mình không tách rời dòng chảy cuộc sống ở Việt Nam. Riêng trong năm 2021, anh đã thực hiện nhiều sự kiện như Phóng Sinh, Thông, Anti light, Mã QR, Vaccine, Đi Đi Đi; đến năm 2022, tác phẩm Loa tiếp tục thu hút sự chú ý của công chúng.
Nếu Rác Xuân cho thấy sự nhạy cảm của Yến Năng trước những gì bị vứt bỏ sau nghi lễ tiêu dùng, thì Côn trùng lại cho thấy một hướng suy tư khác: sinh thái, hủy diệt và sự mong manh của sự sống. Trong triển lãm sắp đặt “Côn trùng” tại VICAS Art Studio năm 2019, Yến Năng kết hợp sắt sợi và than, trong đó có than được thu nhặt từ tàn tro của những vụ cháy rừng. Các tác phẩm của anh không chỉ mở rộng quan niệm về điêu khắc, mà còn gửi đi thông điệp: khi rừng cháy, những sinh thể nhỏ bé nhất cũng bị cuốn vào thảm họa.
Tinh thần sinh thái ấy tiếp tục hiện ra trong nhiều thực hành khác. Với Yến Năng, thiên nhiên không phải bối cảnh trang trí; thiên nhiên là thân thể bị thương, là chứng nhân, là đối tượng đối thoại. Đá, than, cành cây, nước, bóng tối, khói lửa trong tác phẩm của anh đều không còn là vật liệu trung tính. Chúng mang ký ức của môi trường, vết tích của biến cố và khả năng đánh thức lương tri. Vì thế, khi nhìn những mũ bảo hiểm trôi dài trên mặt ao trong ảnh tư liệu, người xem không chỉ thấy một sắp đặt lạ mắt, mà còn có thể cảm nhận sự bất an của đời sống đô thị, sự lênh đênh của con người trong những cấu trúc an toàn tưởng như quen thuộc.
Một dự án đáng chú ý khác là Đẽo cày giữa đường, được giới thiệu tại VICAS Art Studio năm 2019. Theo Nhân Dân, đây là một tác phẩm sắp đặt sử dụng đá cuội; Yến Năng được mô tả là nghệ sĩ quan tâm đến tính “phù du” của tác phẩm, coi quá trình tạo tác quan trọng hơn kết quả, thậm chí nhiều tác phẩm vừa hoàn thành đã được tháo bỏ. Chi tiết này rất quan trọng để hiểu Yến Năng: anh không theo đuổi tác phẩm như một vật thể bền vững để sở hữu, mà xem nghệ thuật như một khoảnh khắc can thiệp vào nhận thức.
Trong Xá tội vong nhân năm 2020, Yến Năng cùng cộng sự đưa vấn đề truyền thống, môi trường và thói quen xã hội vào một hình thức khác: vàng mã thu nhỏ. Báo Thanh Niên ghi nhận dự án trưng bày 10 chú ngựa giấy mini, một bộ mũ áo thần linh và một bộ chúng sinh bằng giấy, sau đó hóa vàng để tạo thành một “điêu khắc bằng lửa”. Theo chia sẻ của Yến Năng, dự án hướng đến việc giữ nét văn hóa truyền thống nhưng văn minh, tiết kiệm, an toàn và giảm khói bụi. Đây là ví dụ điển hình cho cách anh không phủ định truyền thống một cách cực đoan, mà đặt truyền thống vào một tình thế mới để nó tự đối thoại với đời sống hiện đại.
Đến Anti light, Yến Năng đẩy thực hành thị giác tới một nghịch lý: làm nghệ thuật bằng cách loại bỏ ánh sáng. Báo Nghệ An cho biết trong dự án này, anh lấy bóng tối làm chất liệu và đối tượng nghệ thuật, thực hiện trong bối cảnh dịch Covid-19, khi con người phải đối diện với một thứ “bóng tối” khác của thời cuộc. Người xem không còn nhìn tác phẩm theo nghĩa thông thường; họ bước vào, hoặc đối diện, một vùng tối để tự cảm nhận nỗi sợ, giới hạn của thị giác và những khoảng mù trong nhận thức.
Điểm làm nên cá tính Yến Năng chính là thái độ độc lập. Anh không đặt mình trong một hệ thống mỹ thuật ổn định, không nhất thiết tham gia các tổ chức mỹ thuật, không vận hành theo quỹ đạo quen thuộc của thị trường nghệ thuật đã định hình, và nói không với cơ chế kiểm duyệt trước. Điều này khiến thực hành của anh có vẻ gai góc, khó phân loại, đôi khi khó “trưng bày” theo chuẩn mực thông thường. Nhưng chính sự khó phân loại ấy lại làm nên năng lượng của Yến Năng: anh xuất hiện như một nghệ sĩ luôn đứng ở mép rìa, nơi nghệ thuật còn giữ được khả năng phản ứng.
Trong mỹ thuật đương đại Việt Nam, Yến Năng là một trường hợp đáng chú ý bởi anh không chỉ làm ra tác phẩm, mà còn đặt lại câu hỏi: tác phẩm là gì, nghệ sĩ là ai, công chúng đứng ở đâu, và nghệ thuật có thể can dự đến mức nào vào đời sống xã hội. Anh không chăm chút một mỹ cảm an toàn; anh tạo ra những tình huống khiến người xem phải nghĩ lại. Nghĩ về rác sau lễ hội. Nghĩ về cháy rừng. Nghĩ về dịch bệnh. Nghĩ về loa phóng thanh, mũ bảo hiểm, vàng mã, bóng tối. Nghĩ về chính thân thể mình trong một thế giới đầy bất trắc.
Bởi vậy, giới thiệu Yến Năng không nên chỉ giới thiệu một họa sĩ, một nhà điêu khắc hay một nghệ sĩ trình diễn. Đúng hơn, Yến Năng là một người thực hành thị giác bằng thái độ công dân. Nghệ thuật của anh không cố làm đẹp đời sống; nó chạm vào những chỗ đời sống đang rạn nứt. Và từ những rạn nứt ấy, anh dựng lên một thứ ngôn ngữ thô mộc, trực diện, ứng biến, nhiều khi dữ dội, nhưng luôn hướng về một câu hỏi căn bản: con người sẽ sống thế nào, nhìn thế nào, chịu trách nhiệm thế nào trước thời cuộc của mình?
Hồ Huy
